Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Από τον «Ταχυδρόμο της Βιέννης» ως τη «Σάλπιγξ Ελληνική» και άλλες ελληνικές εφημερίδες που έγραψαν τη δική τους ιστορία.

Εφημερίδα σήμαινε κάποτε… χαρτί και ενημέρωση, μέχρι τη δημιουργία του διαδικτύου και κατόπιν των ενημερωτικών ιστότοπων. Η ιστορία των εν Ελλάδι εφημερίδων είναι μακρά και… σπάνια. Μια έρευνα… αιώνων παρουσιάζει τις πρώτες εφημερίδες στην ιστορία της χώρας – αλλά και του Ελληνισμού γενικότερα.

Ως «εφημερίδα» λογίζεται οποιαδήποτε έντυπη περιοδική έκδοση που, κατά πλειονότητα, περιέχει πληθώρα ειδησεογραφικών στοιχείων και γεγονότων της περιόδου κατά την οποία εκδίδεται. Και προκαλεί έκπληξη ότι οι πρώτες εφημερίδες εντοπίζονται στην εποχή του… Μεγάλου Αλέξανδρου και ονομάζονταν «Βασίλειες Εφημερίδες» καθώς περιέγραφαν κυρίως τα δρώμενα του Βασιλείου της Μακεδονίας, τις ασχολίες του Βασιλιά καθώς και μερικές πληροφορίες για τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα που επικρατούσαν.

Στη δε αρχαία Ρώµη το 48 π.Χ. µε εντολή του Ιούλιου Καίσαρα εκδίδονταν τα «Actadiurna» (ή «Actasenatus» που περιείχαν πολιτικές ειδήσεις και διάφορες άλλες πληροφορίες. Πέρα από τη Μακεδονία επίσης, εφηµερίδες είχαν βασιλιάδες της Περσίας, της Αιγύπτου και άλλων ανατολικών χωρών.

Οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (δεν ήταν στην Ελλάδα…)

Η γέννηση του κλασσικού όρου της εφημερίδας, όπως είναι σήμερα γνωστή, τοποθετείται στα τέλη του  18ου αιώνα, την εποχή της διάδοσης των ιδεών του Διαφωτισµού.

Η πρώτη ελληνική εφημερίδα, ο «Ταχυδρόμος της Βιέννης» του εκδότη Γεώργιου Βενδότη, κυκλοφόρησε μόνο τρία φύλλα τον Αύγουστο του 1784 και μετά έκλεισε ύστερα από απόφαση των αυστριακών αρχών. Οι αδελφοί Γεώργιος και Πούμπλιος (σ.σ. από το Πούλιος) Μαρκίδες (σ.σ. Μάρκου, ελληνιστί) γεννήθηκαν στην Σιάτιστα, μετακόμισαν στη Βιέννη το 1776, ασχολήθηκαν με την έκδοση και την εμπορία ελληνικών βιβλίων. Η ενασχόλησή τους με την τυπογραφία άρχισε στο τυπογραφείο του Baumeister, όπου εργαζόταν και ο άλλος μεγάλος Έλληνας τυπογράφος της Βιέννης, ο Βενδότης. Και το 1790 εκδίδεται για πρώτη φορά Ελληνική εφηµερίδα  στη Βιέννη, με το όνομα «Εφηµερίς».

Η «Εφημερίς» από το 1790 έως το 1797 είχε μεγάλη απήχηση στον κόσμο. Μαζί με τα αδέρφια συνεργάστηκε ο Ρήγας Φεραίος δίνοντας πληροφορίες για τον τότε τουρκοκρατούμενο ελληνικό χώρο. Τα αδέρφια συνεργάστηκαν στενά με τον Φεραίο και του εξέδωσαν αρκετά βιβλία, μεταξύ αυτών και τη περίφημη «Χάρτα» του. Αυτή η συνεργασία και η σύλληψη του Φεραίου και των συνεργατών του για διάδοση επαναστατικών (απελευθερωτικών) ιδεών έφερε και την απαγόρευση κυκλοφορίας της εφημερίδας, το κλείσιμο του τυπογραφείου των αδερφών Πούλιου και την απέλαση τους από τα εδάφη της Αυστριακής Αυτοκρατορίας.Το σχήμα της εφημερίδας ήταν μικρό δίφυλλο, σε διαστάσεις βιβλίου, χωρίς ευδιάκριτο τίτλο στη κορυφή, χωρίς επεξηγηματικούς τίτλους, χωρίς ονόματα ή διευθύνσεις εκδοτών και άλλων, απαραίτητων σήμερα ενδείξεων. Αντί τίτλου υπάρχει πάντοτε μια ζωγραφική σύνθεση.

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Απόσπασμα από την «Εφηµερίς των Μακρίδων Πουλιών», το 1790.

Το 1811, µε την άδεια της αυστριακής κυβέρνησης, εκδόθηκε από τον Άνθιµο Γαζή η εφηµερίδα «Λόγιος Ερµής» ήταν μία μικρή ώθηση που χρειάστηκε ώστε να πάρουν σειρά μία πληθώρα εκδόσεων με έδρα το Παρίσι. Τη δεκαετία 1811-1821 στα τυπογραφεία της Βιέννης και του Παρισιού εκδίδονταν πολλά έντυπα: η «Αθήνα» η «Μέλισσα» και το «Μουσείον» ενώ στο Λονδίνο εκδίδεται η «Ίριδα».

Ένα χρόνο αργότερα και σε ελληνικό έδαφος για πρώτη φορά, εκδίδεται στα Επτάνησα η «Ιονική». Ο προεπαναστατικός τύπος αυτής της εποχής βοήθησε με πολλούς τρόπους το ξεσηκωμό των λαών και γνώρισε και ο ίδιος άνθιση μέσα σε πολύ ιδιαίτερες συνθήκες για να ακολουθήσει έπειτα η καλύτερη εποχή του…

Οι πρώτες εφημερίδες στην Ελλάδα: «Σάλπιγξ Ελληνική» και «Ελληνικά Χρονικά» 

Η πρώτη επίσηµη ελληνική εφηµερίδα ήταν η «Σάλπιγξ Ελληνική», η οποία εκδόθηκε την 1η Αυγούστου 1821 στην -ελεύθερη πια- Καλαμάτα, ταυτόχρονα µε την… έκρηξη της Επανάστασης. Οι εφηµερίδες του Αγώνα επιτελούσαν τότε εξαιρετικό και σημαντικό έργο προσπαθώντας να ενηµερώσουν για την επικαιρότητα των πολεµικών εξελίξεων και γενικότερα για πολιτικά και κοινωνικά θέµατα.

Η «Σάλπιγξ Ελληνική» εκδόθηκε από τον Θεόκλητο Φαρμακίδη ήταν δίστηλη και τετρασέλιδη. Τα τρία πρώτα φύλλα (1, 5 20 Αυγούστου) –πιθανόν και τα μοναδικά, σώζονται στη βιβλιοθήκη της Βουλής, από δωρεά του Τιμολέοντα Φιλήμονα. Η έκδοση οφείλει στον Δημήτριο Υψηλάντη, που έφερε στην Ελλάδα το πρώτο μικρό τυπογραφείο από την Τεργέστη και το εγκατέστησε στην Καλαμάτα. Το έργο αυτού και του Φαρμακίδη, δύσκολο, καθώς απευθυνόταν σε μία μικρή ομάδα ανθρώπων στον ελλαδικό χώρο: σε αυτούς που ήξεραν ανάγνωση.

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Το εξώφυλλο της εφημερίδας «Σάλπιγξ Ελληνική» στις 2 Αυγούστου 1821.

Στο πρώτο του άρθρο στη «Σάλπιγγα, ο Φαρμακίδης σημειώνει: «Εις τας παρούσας περιστάσεις της Ελλάδος, ότε το ελληνικόν γένος, μη υπομένον τον βαρύν της τυραννίας ζυγόν, τον οποίον έφερεν αναξίως αιώνας ολοκλήρους, απεφάσισεν υπό την προστασία της Θείας Προνοίας, να πιάση τα όπλα, διά να αναλάβη την οποίαν απώλεσεν αυτονομίαν, είναι αναγκαιοτάτη εφημερίς εις την Ελλάδα εκδιδομένη».

Ο Θεόκλητος Φαρμακίδης θεωρείται ο «πατέρας» της ελληνικής δημοσιογραφίας. Γεννήθηκε στις 15 Ιανουαρίου του 1784 και πέθανε στην Αθήνα στις 26 Απριλίου του 1860. Ήταν διδάσκαλος του Γένους, αγωνιστής της Επανάστασης, κληρικός και από τους κορυφαίους Έλληνες διαφωτιστές.

Ακολούθησαν τα «Ελληνικά Χρονικά», μια πολιτική και… πολεμική, δισεβδομαδιαία εφημερίδα που κυκλοφορούσε συνήθως κάθε Τετάρτη και Σάββατο στο Μεσολόγγι τον Ελβετό γιατρό Ιωάννη Ιάκωβο Μάγερ από το τυπογραφείο του Δημητρίου Μεσθενέως. Προμετωπίδα του κάθε φύλλου: «Τα πλείω οφέλη, τοις πλείοσι», του Βενιαμίν Φραγκλίνου.

Το πρώτο φύλλο κυκλοφόρησε την 1η Ιανουαρίου 1824 και το τελευταίο 20 Φεβρουαρίου 1826. Συνολικά εκδόθηκαν 226 φύλλα. Η εφημερίδα διακινούνταν μόνο μέσω συνδρομητών έχοντας ένα ευρύ δίκτυο αντιπροσώπων. Ήταν τετρασέλιδη εκτός από τις φορές που η πληθώρα ύλης αύξανε το μέγεθός της, σε πεντασέλιδη ή και εξασέλιδη.

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Η εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά», φύλλο 7ης Ιανουαρίου 1825.

Η εφημερίδα συνεργαζόταν, αναδημοσιεύοντας κείμενα, και με την εφημερίδα «Ο Φίλος του Νόμου» που εκδιδόταν στην Ύδρα από τον Ιωσήφ Κιάπε, με τον οποίο μάλιστα συνέστησαν και ταχυδρομική υπηρεσία, το καλοκαίρι του 1824. Στο φύλλο της 19ης Αυγούστου 1825, η εφημερίδα δικαιολογώντας τις διακοπές στην έκδοση, έγραφε: «Ζητούμε συγγνώμην από τους κυρίους συνδρομητάς μας διά την διακοπήν, την οποίαν εξ ανάγκης μεταχειριζόμεθα ενίοτε εις την εφημερίδα. αι συνεχείς ζημίαι, τας οποίας από τον εχθρικόν πυροβολισμόν πάσχει η τυπογραφία, γίνονται αιτίαι αναπόφευκτοι ταύτης της διακοπής…».

Η παρουσία του Βύρωνα και του συνταγματάρχη Στάνχοπ, του Pietro Gamba, φίλου και γραμματέα του Βύρωνα, εκδότη της ξενόγλωσσης εφημερίδας Τelegrafo Greco, και άλλων πολλών φιλελλήνων, συνετέλεσε ώστε να παρουσιάζονται στα «Ελληνικά Χρονικά» ειδήσεις, πληροφορίες και ενδιαφέρουσες εξιστορήσεις για το φιλελληνικό κίνημα. 

Η πρώτη εφημερίδα στην Αθήνα

H «Εφημερίς των Αθηνών» ήταν η πρώτη εφημερίδα που εκδόθηκε στην Αθήνα, με πρώτο φύλλο στις 20 Αυγούστου 1824, εν μέσω της Επανάστασης του ’21. Το πρώτο έντυπο τυπώθηκε στη Σαλαμίνα υπό τον φόβο επιδρομής των Τούρκων του Ευρίπου, και το επόμενο, στις 6 Σεπτεμβρίου 1824, στην Αθήνα όπου εγκαταστάθηκε το τυπογραφείο, το οποίο δώρισε στην Κοινότητα των Αθηνών ο απεσταλμένος της Φιλελληνικής Εταιρείας του Λονδίνου, συνταγματάρχης Λέστερ Στάνχοουπ.

Εκτοτε βγήκαν άλλα 103 φύλλα έως τις 30 Οκτωβρίου 1825 και 37 μόνο φύλλα θα εκδοθούν το δεύτερο με τελευταίο φύλλο στις 15 Απριλίου 1826, οπότε και διακόπτεται απότομα η έκδοση. Η «Εφημερίς των Αθηνών», γραμμένη στην τρέχουσα γλώσσα (δημοτική), προέβαλε συστηματικά τις… πολεμικές ειδήσεις. Παράλληλα όμως έκανε παρουσίαση κειμένων σχετικών με την ποίηση και τη λογοτεχνία. Τη διεύθυνση είχε ο Γεώργιος Ψύλλας.

Η πρώτη εφημερίδα στην ελεύθερη Ελλάδα

Με τη σύσταση του πρώτου ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, το 1831, λαμβάνονται και τα πρώτα περιοριστικά μέτρα κατά του Τύπου. Επί κυβερνήσεως Ιωάννη Καποδίστρια εκδίδεται το 1831 το «Ψήφισμα κανονίζον τα περί Τύπου», το οποίο ερμηνεύτηκε ως μία πρώτη απόπειρα του Κυβερνήτη να επέμβει στην Ελευθεροτυπία.

Η αντίδραση της ελληνικής κοινωνίας και μερίδας της αρχηγετικής ομάδας εκφράστηκε μέσα από την ίδρυση της εφημερίδας «Απόλλων» που εκδιδόταν από τον Αναστάσιο Πολυζωΐδη και θεωρείται ως η πρώτη αντιπολιτευτική εφημερίδα στον ελληνικό χώρο. Η εφημερίδα εκδιδόταν στην Ύδρα και εξέδωσε συνολικά 61 φύλλα.

Η εφημερίδα δια του εκδότη της έκανε πολεμική εναντίον του Καποδίστρια και φιλοξενούσε κείμενα από τους Ψαριανούς, τους Ερμουπολίτες και άλλους και κατέκριναν τον τρόπο διακυβερνησής του. Κάθε απόπειρα ελέγχου από την κυβέρνηση ήταν αναποτελεσματική αφού ένοπλοι Υδραίοι φρουρούσαν συνεχώς το τυπογραφείο!

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Η είδηση δε, της δολοφονίας του Καποδίστρια, πανηγυρίστηκε από την εφημερίδα με την αναγγελία στους αναγνώστες ότι «οι δύο Μαυρομιχάληδες έγιναν μιμηταί των Αρμοδίων και Αριστογειτόνων, των Βρούτων και των Κασσίων, δια να απαλλάξουν το έθνος από από το τέρας της τυραννίας…». Αμέσως μετά τη δολοφονία ο Απόλλων έπαψε να εκδίδεται, διότι «ο σκοπός επληρώθη».

Ο Πολυζωΐδης το 1832 διορίστηκε από την Αντιβασιλεία πρόεδρος του πενταμελούς δικαστηρίου του Ναυπλίου που δίκαζε τους Κολοκοτρώνη, Πλαπούτα κ.ά. και, μαζί με τον Γεώργιο Τερτσέτη, γνωρίζοντας πολύ καλά την αθωότητα των κατηγορουμένων, αρνήθηκε να υπογράψει την απόφαση καταδίκης τους σε θάνατο για εσχάτη προδοσία.

Η πρώτη καθημερινή πολιτική εφημερίδα

Στην Αθήνα (πού αλλού;) κυκλοφόρησε η πρώτη καθημερινή πολιτική εφημερίδα με όνομα «Εφημερίς». Πρωτοκυκλοφόρησε τη Δευτέρα, 1 Οκτωβρίου 1873 από τον Δημήτρη Κορομηλά και η έκδοσή της κράτησε έως το 1922.

Κυκλοφορούσε με 4 σελίδες, μικρού σχήματος, αρχικά χωρίς πολιτική τοποθέτηση και δημοσίευε περισσότερο ειδήσεις παρά άρθρα. Δημοσίευε επίσης τα πρακτικά της Βουλής, τηλεγραφήματα, το δελτίο του χρηματιστηρίου, τις δημοσιεύσεις της Εφημερίδας της Κυβερνήσεων, ακόμη και μετεωρολογικό δελτίο όπως και μικρές αγγελίες. Η «Εφημερίς» κόστιζε 5 λεπτά ενώ η ετήσια συνδρομή ανερχόταν στις 13 δραχμές για την Αθήνα και στις 20 δραχμές για την επαρχία. Τα γραφεία της βρίσκονταν στην οδό Ερμού 291 και ήταν στα περίπτερα στις 10:00 το πρωί.

Ο Δημήτρης Κορομηλάς, γιος του τυπογράφου και ιδιοκτήτη τυπογραφείου Ανδρέα Κορομηλά, υιοθέτησε τις σύγχρονες τυπογραφικές μεθόδους και μηχανές της εποχής και προσέλαβε τον Κάρολο Μάισνερ, ως τυπογράφο του προκειμένου να εκδώσει «…φύλλον τακτικώς και ευμεθόδως συντασσόμενον και καθ’ εκάστην εκδιδόμενον. Η “Εφημερίς” πρώτη θείσα τα θεμέλια της καθ’ ημέραν δημοσιογραφίας, δύναται να είπη αδιστάκτως ότι η εμφάνισή της υπήρξε γεγονός εν τη ιστορία του τύπου εν Ελλάδι» όπως έγραψε άρθρο του διευθυντή την 1ην Ιανουαρίου 1883.

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Το φύλλο της «Εφημερίς» στις 1 Ιανουαρίου 1898

 Το 1873 αρχισυντάκτης ήταν ο Ιωάννης Καμπούρογλου που αποχώρησε το 1881 ελέω διαφωνίας με τον Κορομηλά, και μάλιστα εξέδωσε τη δική του εφημερίδα, τη «Νέα Εφημερίς». Το 1886 αποχώρησε και Κορομηλάς, τον οποίο διαδέχθηκε ο αδερφός του, Λάμπρος με αρχισυντάκτη τον Αριστομένη Βαλέτα. Τη δεκαετία του 1880 η «Εφημερίς» υποστήριξε σφόδρα τον Χαρίλαο Τρικούπη, αλλά μετά την πτώχευση του 1887 άλλαξε ρότα. Από το 1888 μπήκε στο πρωτοσέλιδο ο υπότιτλος «το αρχαιότατον των εν Ελλάδι ημερησίων φύλλων, ιδρυθέν το 1873» και αργότερα άρχισε να υποστηρίζει το «Εθνικό κόμμα» του Θεόδωρου Δηλιγιάννη. Η έκδοση διεκόπη από το 1901 έως το 1912 οπότε επανακυκλοφόρησε το 1912 από το Γιώργο Κορομηλά και έχοντας συνεργάτη τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντης. Μάλιστα από τους συνεργάτες της εφημερίδας 11 διετέλεσαν υπουργοί και έξι πρωθυπουργοί!

Η μειωμένη κυκλοφορία της οδήγησε στην οριστική διακοπή της έκδοσής της το 1922 ενώ ο Κορομηλάς υπήρξε δραματικός συγγραφέας, εκτός από δημοσιογράφος, και θεωρείται ότι ανανέωσε το ελληνικό θέατρο της εποχής του καθιερώνοντας το κωμειδύλλιο και το δραματικό ειδύλλιο στην Ελλάδα με τα δύο γνωστότερα έργα του, «Η τύχη της Μαρούλας» (1889) και «Ο αγαπητικός της Βοσκοπούλας» (1891).

Η πρώτη εφημερίδα στη Θεσσαλονίκη

Το 1875 κυκλοφορεί η πρώτη ελληνική εφημερίδα της Θεσσαλονίκης: ο «Ερμής» του Σοφοκλή Γκαρπολά, ενός Έλληνα τυπογράφο με βλάχικη καταγωγή και θερμή ελληνική συνείδηση. Εξι χρόνια αργότερα η εφημερίδα μετονομάστηκε σε «Φάρος της Μακεδονίας» κι από το 1895 σε «Φάρος της Θεσσαλονίκης».

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Το πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Ερμής», 13 Μαΐου 1975.

Συνέχισε να εκδίδεται από τα παιδιά του εκδότη, με παύσεις, με διώξεις, με καταδίκες και με οικονομικά προβλήματα μέχρι το 1912, λίγους μήνες πριν από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Η συμβολή των εφημερίδων του Γκαρπολά ήταν σημαντική και καθοριστική γα την διάδοση του εθνικού φρονήματος των σκλαβωμένων κατοίκων και στους αγώνες για την ελληνικότητα της Μακεδονίας.

Η αρχαιότερη εφημερίδα του κόσμου

Καλές οι ελληνικές αλλά… ποια είναι η πρώτη εφημερίδα του κόσμου; Πρόκειται για τη «London Gazette», την αρχαιότερη εφημερίδα η οποία κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στις 7 Νοεμβρίου 1665 (αρχικώς με τον τίτλο «The Oxford Gazette»)! Ήταν η εφημερίδα της διοίκησης του Λονδίνου, η σημαντικότερη από τις εφημερίδες που τυπώθηκαν και αποτελούσαν τις επίσημες εφημερίδες στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Αυτές ήταν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες (σπάνιο υλικό!)

Επανεκτύπωση του φύλλου της «The London Gazette», 3-10 Σεπτεμβρίου 1666 κι αναφερόμενη στη μεγάλη πυρκαγιά του Λονδίνου.

Στη «London Gazette» επιμένουν ότι πρόκειται για την αρχαιότερη επιζώσα αγγλική εφημερίδα και την παλαιότερη, διαρκώς δημοσιευμένη εφημερίδα του Ηνωμένου Βασιλείου. Η διανομή της γινόταν ταχυδρομικώς στους συνδρομητές και δεν εκτυπωνόταν προς πώληση στο ευρύ κοινό. Η εφημερίδα κυκλοφορεί ακόμα και σήμερα, ενώ πλέον υπάρχει και το sites, το thegazette.co.uk και στο οποίο υπάρχουν δεκάδες αφιερώματα για την ιστορία της εφημερίδας.